Γιατί η Ελλάδα «κλειδώνει» τους πολίτες της έξω από το σπίτι

«… Σε μια τέτοια κοινωνία δεν είναι τυχαία η στενότητα κατοικίας· είναι μια αναγκαία κατάσταση που τότε μόνο θα εξαλειφθεί μαζί με τις συνέπειες που έχει πάνω στην υγεία κλπ, όταν ανατραπεί συθέμελα όλο το κοινωνικό καθεστώς που τη δημιουργεί», (Φ. Ενγκελς «Για την κατοικία», σελ. 65 )(1).

Γιατί έχουν εκτοξευθεί οι τιμές των ακινήτων; Γιατί ένας εργαζόμενος στις σημερινές δύσκολες συνθήκες να μην μπορεί να εξασφαλίσει ένα αξιοπρεπές σπίτι;

Γιατί ένας νέος αναγκάζεται να παραμένει στο πατρικό του, ενώ ένας συντα­ξιούχος δυσκολεύεται να πληρώσει το ενοίκιο με τη σύνταξή του; Γιατί ένας φοιτητής-τρια δεν μπορεί να σπουδάσει λόγω κόστους φοιτητικής κατοικίας; Και πώς γίνεται, την ίδια στιγμή που χιλιάδες άνθρωποι αναζητούν κατοικία, να υπάρχουν χιλιάδες κλειστά διαμερίσματα και ακίνητα;

Γενικά οι κυρίαρχες απόψεις που αφορούν τα παραπάνω ερωτήματα σχετίζονται ή καταλήγουν να ενοχοποιούν και σωστά τις «επιχειρηματικές κινήσεις» α­ναβάθμισης των γειτονιών, το ρόλο των επιχειρήσεων «Ρeal estate», την τουριστι­κοποίηση και τις βραχυχρόνιες μισθώ­σεις. Όλα αυτά όμως αποτελούν παράγωγα. Η στεγαστική κρίση έχει ιστορία και βαθύτερες ρίζες. Δεν είναι απλώς ένα πρό­βλημα κακής διαχείρισης και κερδοσκοπίας της αγοράς. Είναι ένα πρόβλημα που συνδέεται με τον τρόπο οργάνωσης της καπιταλιστικής οικονομίας, με την ατομική ιδιοκτησία της γης και των ακινήτων, με τη λειτουργία του χρηματοπιστωτικού συστήματος και τελικά με την προτεραιότητα του κέρδους έναντι των κοινωνικών αναγκών. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο με ποιο τρόπο και από ποιον ακριβαίνουν τα σπίτια. Είναι και τα εξής: Γιατί ακριβαίνουν ακριβώς τα σπίτια; Πώς γίνεται ένα κράτος που έχει τη δυνατότητα, όπως παλαιότερα, να κατασκευάζει κατοικίες να μην μπορεί να εξασφαλίσει αξιοπρεπή στέγη για τη λαϊκή οικογένεια;

Για να κατανοήσουμε τη σημερινή κατάσταση, πρέπει να επιστρέψουμε στην περίοδο των μνημονίων. Η οικονομική κρίση προκάλεσε μεγάλη πτώση των τιμών των ακινήτων, περιορισμό της οικοδομικής δραστηριότητας, αύξηση της α­νεργίας και μείωση των εισοδημάτων. Οι κατασκευές υποχώρησαν, η τραπεζική δανειακή χρηματοδότηση περιορίστηκε και πολλά νοικοκυριά βρέθηκαν αντιμέτωπα με χρέη και αδυναμία πληρωμών με τους βάρβαρους πλειστηριασμούς και τους servicer’s. Σήμερα επίσης πάνω α­πό 10% των νοικοκυριών εμφανίζει καθυστέρηση στην πληρωμή του στεγαστικού δανείου, όταν ο μέσος όρος στην ΕΕ είναι 3,1%. Να φανταστούμε τι θα συμβεί σε μια νέα όξυνση της καπιταλιστικής κρίσης.

Μετά το 2017, όμως, η αγορά άρχισε να ανακάμπτει. Οι τιμές των κατοικιών αυξήθηκαν σημαντικά, η οικοδομική επενδυτική δραστηριότητα ενισχύθηκε και τα ακίνητα απέκτησαν ξανά κεντρική θέση στις στρατηγικές συσσώρευσης πλούτου μικρών και μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων, πράγμα που σημαίνει ότι όσοι είχαν ήδη ακίνητη περιουσία είδαν την αξία της να αυξάνεται. Αντίθετα, όσοι δεν είχαν σπίτι βρέθηκαν αντιμέτωποι με υψηλότερα εμπόδια εισόδου στην αγορά ή την ενοικίαση κατοικίας. Τα τελευταία 15 χρόνια η μέση αύξηση των ενοικίων ξεπέρασε κατά πολύ το 50%. Έτσι, για τον μισθοσυντήρητο, τον μεροκαματιάρη πλάι στην ακρίβεια, η αύξηση της τιμής των ακινήτων σήμανε ότι πρέπει να πληρώνει ακριβότερο ενοίκιο ή ότι απομακρύνεται ακόμη περισσότερο από τη δυνατότητα αγοράς δικιάς του κατοικίας. Το 29% του πληθυσμού έχει κόστος ενοικίου το 40% του διαθέσιμου εισοδήματος. Πρέπει να τονιστεί ότι σε μια οικογένεια «το δικό της κεραμίδι» μπορεί να προσφέρει ασφάλεια, αλλά δεν καταργεί αυτομάτως τις κοινωνικές ανισότητες ούτε αλλάζει τον τρόπο λειτουργίας της καπιταλιστικής οικονομίας. Η βασική θέση του Ένγκελς, ότι η οριστική λύση στο ζήτημα της κατοικίας δεν μπορεί να αποσπαστεί από τον επαναστατικό μετασχηματισμό των κοινωνικών ταξικών σχέσεων που αναπαράγουν το πρόβλημα παραμένει επίκαιρη και αμφισβητεί κάθε αυταπάτη.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο της δικής μας προσέγγισης: δεν αρκεί να εξετάζουμε αν χτίζονται αρκετά σπίτια. Πρέπει να εξετάζουμε ποιος τα κατασκευάζει, ποιος τα κατέχει, με ποια κριτήρια διατίθενται και ποιος έχει πραγματική δυνατότητα να κατοικήσει σε αυτά. Οι αναλύσεις αυτές δεν σημαίνουν ότι κάθε ιδιοκτήτης ή κατασκευαστής λειτουργεί με τον ίδιο τρό­πο. Εμπεριέχουν, όμως, ένα συστημικό ζήτημα: όταν η κατοικία εντάσσεται σε μια οικονομία που νομιμοποιεί την κλοπή της υπεραξίας και οργανώνεται γύρω από την κερδοφορία του ξένου και ντόπιου κεφαλαίου, η κοινωνική ανάγκη δεν αποτελεί αυτομάτως το βασικό κριτήριο κατανομής της. Έχει σημασία να φα­νταστούμε την κλοπή της υπεραξίας σε σχέση με την πολλαπλή «κερδοφόρα» μεταπώληση ενός ακινήτου· ότι δηλαδή «Ο κεφαλαιοκράτης που παράγει υπεραξία -δηλαδή που αποσπά απλήρωτη εργασία απευθείας από τους εργάτες και την ενσωματώνει σε εμπορεύματα (ακίνητα-κατοικίες)- είναι, πράγματι, ο πρώτος σφετεριστής, αλλά σε καμία περίπτωση ο τελικός ιδιοκτήτης αυτής της υπεραξίας», (Κ. Μαρξ 1ος τόμος, σελ. 584).

Η κρίση της στέγασης δεν είναι αστοχία του καπιταλιστικού συστήματος αλλά απαραίτητο αποτέλεσμα στο σύστημα της μισθωτής σκλαβιάς όταν η στέγη αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα. Η έλλειψή της είναι ένα δομικό χαρακτηριστικό του καπιταλισμού, της προσφοράς και ζήτησης. Οι διαρκείς και ουσιαστικές λύσεις απαιτούν κοινωνικοποίηση στο δικαίωμα κυριότητας πάνω «στη γη» και σε ό,τι είναι συνδεδεμένο με αυτήν· απαιτούν σοσιαλιστικό σχεδιασμό των πόλεων. Εδώ και αρκετά χρόνια η στεγαστική πολιτική είναι πλήρως ιδιωτικοποιημένη, μεγάλο μέρος δόθηκε στους τραπεζίτες τοκογλύφους. Η κατάργηση του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας (ΟΕΚ) και του Οργανισμού Εργατικής Εστίας (ΟΕΕ) (2012) ήταν ακόμη ένα δώρο από τις κυβερνήσεις των μνημονίων στους εργοδότες με την κατάργηση των αντίστοιχων εργοδοτικών εισφορών (ύψους 0,75% για τον ΟΕΚ και 0,35% για τον ΟΕΕ) και έτσι το κεφάλαιο, παύει να επιβαρύνεται με τα έξοδα κατοικίας, ενώ είναι αποκλειστικά δική του υποχρέωση.

Σήμερα, η καπιταλιστική πραγματικότητα οδηγεί την αξία ενός ακινήτου να εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: τη θέση του, τις υποδομές της περιοχής, την πρό­σ­βαση σε μεταφορές και υπηρεσίες, τη ζήτηση, το κόστος κατασκευής και τις προσδοκίες για μελλοντικά κέρδη (υπεραξία). Ένα ακίνητο μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη οικονομική αξία ε­πειδή κατασκευάστηκε κοντά του ένας σταθμός μετρό ή επειδή μια περιοχή έγινε τουριστικός προορισμός. Η αύξηση αυτή δεν οφείλεται στην εργασία του ιδιοκτήτη του ακινήτου. Συνδέεται κύρια με τις κρατικές επενδύσεις, δηλαδή με χρήματα που «προσφέρονται φορολογικά» από τη μισθωτή εργασία μας. Ωστόσο, το «οικονομικό όφελος» από αυτή τη διαδικασία μπορεί να ιδιωτικοποιείται. Έτσι καταλήγουμε, οι κάτοικοι που συνέβαλαν στην ανάπτυξη μιας περιοχής να μην μπορούν πλέον να αντέξουν το κόστος διαμονής σε αυτήν και να «μεταναστεύουν». Η ανάπτυξη μιας πόλης, επομένως, δεν είναι μια ουδέτερη διαδικασία. Το ποια έργα πραγματοποιούνται, ποιες περιοχές αναβαθμίζονται και ποιες κοινωνικές ομάδες μπορούν να παραμείνουν σε αυτές συνδέεται με σχέσεις οικονομικές και πολιτικές. Το ταξικό πρόσημο διατρέχει όλες τις φανερές ή κρυφές διαδρομές της πόλης.

Είναι πλέον εμφανές ότι στο σύστημά τους η κατοικία εντάσσεται όλο και περισσότερο σε στρατηγικές κεφαλαιοκρατικών χρηματιστικών επενδύσεων, διαχείρισης περιουσιακών στοιχείων, δηλαδή Real estate, και αναζήτησης υπερκερδών. Δεν αφορά μόνο τον μεμονωμένο ιδιοκτήτη που νοικιάζει ένα διαμέρισμα και ο οποίος «υπό την ιδιότητά του ως καπιταλιστής, έχει όχι μόνο το δικαίωμα, αλλά, ενόψει του ανταγωνισμού, σε κάποιο βαθμό και το καθήκον να αξιοποιεί ανελέητα την περιουσία του σε ενοίκιο σπιτιού όσο το δυνατόν περισσότερο», (Φ. Ενγκελς «Για την κατοικία»). Αφορά και τα επενδυτικά κεφάλαια, τις τράπεζες και τις επιχειρήσεις που διαχειρίζονται μεγάλα χαρτοφυλάκια εκατοντάδων ακινήτων. Συνδέεται και με το ποια χρήση θεωρείται οικονομικά αποδοτικότερη για κάθε ακίνητο (δες golden visa). Δεν είναι τυχαίο ότι κυβερνήσεις, παρά την πληθώρα των «κλειστών» κατοικιών, με τις πολιτικές τους στηρίζουν την έλλειψη προσφοράς.

Γι’ αυτό δεν μπορεί να υπάρξει παραγωγή προσιτής κατοικίας, όταν η απόφαση για το τι θα κατασκευαστεί εξαρτάται κυρίως από την αναμενόμενη κερδοφορία. Γι’ αυτό όταν μια κατοικία αποφέρει μεγαλύτερο κέρδος ως τουριστικό κατάλυμα ή ως επενδυτικό περιουσιακό στοιχείο, η μακροχρόνια στέγαση ενός εργαζομένου, μιας οικογένειας μπορεί να υποχωρήσει σε δεύτερη, τρίτη μοίρα. Γι’ αυτό και η αξία της αυξάνεται ταχύτερα από την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών, οπότε η πρόσβαση περιορίζεται.

Και φτάνουμε στο επίδικο αν το καπιταλιστικό κράτος μπορεί να «επιδοτήσει» πραγματικά την κοινωνική κατοικία, να ρυθμίσει τις βραχυχρόνιες μισθώσεις, να δημιουργήσει κίνητρα για την αξιοποίηση κενών ακινήτων και να στηρίξει τα νοικοκυριά με χαμηλά εισοδήματα. Την απάντηση τη έχει δώσει εδώ και 150 χρόνια ο Ένγκελς: «Είναι απολύτως σαφές ότι το υπάρχον κράτος δεν είναι ούτε ικανό ούτε πρόθυμο να κάνει οτιδήποτε για να διορθώσει το πρόβλημα της στέγασης. Το κράτος δεν είναι τίποτα άλλο παρά η οργανωμένη συλλογική δύναμη των κατεχουσών τάξεων, των γαιοκτημόνων και των κεφαλαιοκρατών έναντι των εκμεταλλευόμενων τάξεων, των αγροτών και των εργατών. Αυτό που δεν θέλουν οι μεμονωμένοι κεφαλαιοκράτες (και εδώ πρόκειται μόνο για αυτούς, επειδή σε αυτό το θέμα ο γαιοκτήμονας που εμπλέκεται ενεργεί κυρίως ως κεφαλαιοκράτης), δεν το θέλει ούτε το κράτος τους. Αν λοιπόν οι μεμονωμένοι κεφαλαιοκράτες αποδοκιμάζουν την έλλειψη στέγης, αλλά δύσκολα μπορούν να πειστούν έστω και επιφανειακά να μετριάσουν τις πιο τρομακτικές συνέπειές της, τότε ο συλλογικός καπιταλιστής, το κράτος, δεν θα κάνει πολλά περισσότερα», («Για την κατοικία»). Αξίζει να θυμηθούμε ότι ένα από τα πρώτα, κοινωνικά μέτρα της παρισινής Κομμούνας ήταν η αναστολή της πληρωμής ενοικίων κατοικιών για μερικούς μήνες και η απαγόρευση των εξώσεων η οποία θεώρησε τη στέγη θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα επί του οποίου η ιδιοκτησία δεν μπορεί να έχει ανεξέλεγκτη εξουσία. Γι’ αυτό οι εργαζόμενοι απέναντι στους κεφαλαιοκράτες και το κράτος τους πρέπει να υπερασπιστούν το δικαίωμά τους να συμπεριλαμβάνουν στις διεκδικήσεις τους όλα εκείνα τα μέτρα για την κάλυψη των δαπανών στέγασης. Να αγωνιστούν για ένα απόλυτα δίκαιο αίτημα.

(1) Η αρχική επίδραση των άρθρων του Ένγκελς «Για την κατοικία», τα οποία επικεντρώνονται όλα στην αμφισβήτηση των τότε ψευτοσοσιαλιστικών και σοσιαλδημοκρατικών «λύσεων» στην κρίση της στέγασης, ήταν περιορισμένη. Ωστόσο, η αναδημοσίευσή τους σε μορφή φυλλαδίου το 1887 εξασφάλισε την αντίδραση της γερμανικής αυτοκρατορικής κυβέρνησης – η οποία τα απαγόρευσε. Στον Πρόλογό του στη Δεύτερη Γερμανική Έκδοση εκείνη τη χρονιά, ο Ένγκελς ευχαρίστησε σαρκαστικά «την καλοπροαίρετη φροντίδα της γερμανικής αυτοκρατορικής κυβέρνησης, η οποία, απαγορεύοντας το έργο, ως συνήθως, αύξησε τρομερά τις πωλήσεις».