Επανακαθορίζει ισορροπίες στην παγκόσμια γεωπολιτική σκακιέρα
Αυξάνει την επιρροή της Κίνας στον Παγκόσμιο Νότο και όχι μόνον
Διπλωματικό επίτευγμα χαρακτηρίστηκε η έκδοση κοινής ομόφωνης Διακήρυξης των 11 χωρών που συμμετέχουν στους BRICS, παρά τις εσωτερικές αντιθέσεις και τα διαφορετικά ή και αντιτιθέμενα εθνικά συμφέροντα, μιας ιστορικής Διακήρυξης που επανακαθορίζει τις ισορροπίες στην παγκόσμια γεωπολιτική σκακιέρα.
Οι ηγέτες των κρατών-μελών των διευρυμένων BRICS, Βραζιλίας, Ρωσίας, Ινδίας, Κίνας (ιδρυτικά μέλη από το 2006), Νότιας Αφρικής (2010) και άλλων 5 χωρών -Ιράν, Αιγύπτου, Αιθιοπίας, Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, Ινδονησίας (2025)- συναντήθηκαν στην Ινδία, στη 18η Σύνοδό τους, ενώ καθεστώς εταίρου-μέλους έχουν άλλες 12 χώρες: Αλγερία, Λευκορωσία, Βολιβία, Κούβα, Καζακστάν, Μαλαισία, Νιγηρία, Σιάμ, Τουρκία, Ουγκάντα, Ουζμπεκιστάν και Βιετνάμ.
Όπως δήλωσε και ο οικοδεσπότης της Συνόδου και πρωθυπουργός της Ινδίας, Ναρέντρα Μόντι, υπογραμμίζοντας τη ραγδαία αύξηση της επιρροής του «μπλοκ», οι BRICS εκπροσωπούν πλέον το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού, το 40% του παγκόσμιου ΑΕΠ και πάνω από το 25% του διεθνούς εμπορίου.
Τα τελευταία χρόνια συντελούνται τεκτονικές αλλαγές στον παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό χάρτη. Ολόκληρες «γεωπολιτικές πλάκες», όπως αυτές της Μέσης Ανατολής, της Αφρικής και της Λ. Αμερικής, γλιστρούν και μετακινούνται αργά μα σταθερά από τη Δύση προς την Ανατολή. Η διαρκής διεύρυνση των BRICS την τελευταία εικοσαετία αποτελεί ένα πολιτικό γεγονός με παγκόσμια σημασία και αντίκτυπο. Ένας άγριος ανταγωνισμός ανάμεσα στις μεγάλες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και μια μεγάλη αναδιανομή των παγκόσμιων αγορών και των ζωνών επιρροής βρίσκονται σε εξέλιξη. Το γεγονός αυτό εκφράζει η συμμετοχή των νέων χωρών στους BRICS, όπως και πολλών άλλων χωρών που έχουν κάνει αίτηση, βρίσκονται στον προθάλαμο και πρόκειται να ενταχθούν τα αμέσως επόμενα χρόνια.
Αυτές οι αλλαγές αποτυπώνονται στις μέρες μας, αλλά κυοφορούνταν αρκετά χρόνια πριν. Από τη δεκαετία του 2010 ξεκινούσε η ορμητική οικονομική και πολιτική άνοδος της Κίνας που, επενδύοντας τρισεκατομμύρια δολάρια στο γιγαντιαίο σχέδιο «Μια ζώνη, ένας δρόμος», σε ένα τεράστιο διηπειρωτικό δίκτυο που περιλαμβάνει τη μεγάλη πλειοψηφία των χωρών του κόσμου, υπέσκαπτε την επιρροή των ΗΠΑ και προωθούσε τα δικά της ιμπεριαλιστικά συμφέροντα. Πρόσφερε μια εναλλακτική προοπτική για τις χώρες του Τρίτου Κόσμου, προκειμένου να απαλλαγούν από τα νεοαποικιοκρατικά δεσμά και την κυριαρχία της Δύσης, πλέκοντας το δικό της ιστό γύρω από αυτές.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία και στη Μέση Ανατολή επιτάχυνε τις εξελίξεις και σε αυτό το επίπεδο. Δεκάδες χώρες διαπίστωσαν πως μπορούν, ανά πάσα στιγμή, να υποστούν και υφίστανται ήδη κυρώσεις και δασμούς από τις ΗΠΑ, αν δεν ευθυγραμμιστούν με τις κυρώσεις σε βάρος της Ρωσίας, ενώ ταυτόχρονα υφίστανται τη ληστρική εκμετάλλευση μέσω της εργαλειοποίησης του δολαρίου και της συνεχούς αύξησης των επιτοκίων από την Αμερικάνικη Κεντρική Τράπεζα (Fed), εκτοξεύοντας το χρέος τους στα ύψη. Έτσι τέθηκε για άλλη μια φορά επιτακτικά στην πρόσφατη σύνοδο των BRICS στην Ινδία το ζήτημα της σταδιακής απαλλαγής τους από τη θηλιά του δολαρίου και της αντικατάστασής του από εθνικά νομίσματα στο διμερές και πολυμερές εμπόριό τους. Αυτό θα αποτελέσει πλήγμα στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό και νομισματικό σύστημα που κανοναρχούν οι ΗΠΑ με αιχμή το δολάριο.
Είναι εκπληκτικό το γεγονός ότι στην πρόσφατη σύνοδο στο Νέο Δελχί, το Ιράν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Σαουδική Αραβία προσυπέγραψαν κοινό κείμενο, ενώ υπήρξε και διμερής επαφή Ιράν – ΗΑΕ σε μια συνάντηση υψηλότερου επιπέδου μεταξύ των δύο κρατών, από την έναρξη του πολέμου των περιφερειακών συγκρούσεων, μεταξύ του Ιρανού προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν και του πρίγκιπα του Αμπού Ντάμπι, Μοχάμεντ μπιν Ζαγέντ Αλ Ναχαγιάν. Ο πρόεδρος του Ιράν ζήτησε «να καταργηθούν οι μονομερείς κυρώσεις», να συσταθεί «μια μόνιμη γραμματεία» των BRICS και να υπάρξει «μεγαλύτερη χρήση των εθνικών νομισμάτων στο εμπόριο». Εξίσου όμως ενδιαφέρουσα ήταν η παρουσία και η δήλωση του υπουργού Εξωτερικών της Σαουδικής Αραβίας πρίγκιπας Φαϊζάλ μπιν Φαρχάν, ενός βασικού συμμάχου των ΗΠΑ, που είπε χαρακτηριστικά «η ασφάλεια του Αραβικού Κόλπου δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς σεβασμό στην κυριαρχία και την ανεξαρτησία των κρατών του και αποχή από παρεμβάσεις στις εσωτερικές τους υποθέσεις».
Η σύνοδος σημαδεύτηκε και από την επίσημη αποδοχή του Βλαντίμιρ Πούτιν για διαμεσολαβητικό ρόλο της Κίνας και της Ινδίας στο Ουκρανικό και τη δέσμευση Σι Τζινπίνγκ και Ναρέντρα Μόντι για δίκαιη επίλυση της συνοριακής διαμάχης στα Ιμαλάια. Και σίγουρα πίσω από όλες αυτές τις προσεγγίσεις χωρών με αντιτιθέμενα συμφέροντα βρίσκεται η Κίνα με το ισχυρό οικονομικό της αποτύπωμα και τη δυναμική της παρέμβαση.
Στην κοινή Διακήρυξη εκφράζεται η έντονη «ανησυχία τους για τη συνεχιζόμενη κλιμάκωση των εντάσεων στη Μέση Ανατολή», γίνεται έκκληση για τη «μέγιστη αυτοσυγκράτηση καθώς και την αποφυγή ενεργειών που ενδέχεται να επιδεινώσουν την κατάσταση», «για προστασία των αμάχων και των ναυτιλιακών οδών».
Επισημαίνεται η «ανάγκη προσαρμογής της τρέχουσας αρχιτεκτονικής των διεθνών σχέσεων» και στα πλαίσια αυτά γίνεται αναφορά στην «ανάγκη μεταρρύθμισης της παγκόσμιας διακυβέρνησης, προωθώντας ένα πιο δίκαιο, ισότιμο, ευέλικτο, αποτελεσματικό, αποδοτικό, ανταποκρινόμενο, αντιπροσωπευτικό, νόμιμο, δημοκρατικό και υπεύθυνο διεθνές και πολυμερές σύστημα». Ζητείται τέλος η «μεγαλύτερη εκπροσώπηση των αναπτυσσόμενων χωρών στους διεθνείς θεσμούς», που φθάνει στην πρόταση για δομική μεταρρύθμιση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ με την υποστήριξη μόνιμης εκπροσώπησης για την Ινδία και τη Βραζιλία. Διατυπώνουν την αντίθεσή τους στις κυρώσεις, στον αποκλεισμό και ειδικότερα τον ενεργειακό των ΗΠΑ κατά της Κούβας, στηρίζουν τη δημιουργία Παλαιστινιακού κράτους και καταδικάζουν τη βία στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη.
Σίγουρα ένας στόχος της ετερόκλητης αυτής συνεργασίας είναι η «πολυπολική ανάπτυξη» που θα αποφέρει «οικονομικά οφέλη» στα μέλη της και έναν «ευρύτερο μετασχηματισμό στην παγκόσμια οικονομία», όμως μεγαλύτερη είναι η γεωπολιτική σημασία της Συνόδου.
Και μπορεί ο Ινδός πρωθυπουργός, ο εκπρόσωπος της Βραζιλίας και άλλοι ηγέτες να δήλωσαν ότι «η συμμαχία δεν πρέπει να έχει αντιδυτικό χαρακτήρα», μπορεί στη Διακήρυξη να μην γίνεται συγκεκριμένη αναφορά στην επιθετική πολιτική των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή ή στον πόλεμο ΗΠΑ, ΝΑΤΟ, ΕΕ και Ρωσίας στην Ουκρανία, κύριος αποδέκτης όμως της Διακήρυξης είναι η Ουάσιγκτον.
Και μπορεί οικοδεσπότης να ήταν ο Ινδός πρωθυπουργός, όμως ο πρόεδρος της Κίνας ήταν εκείνος που έδωσε τον τόνο στη Σύνοδο. Ήταν άλλωστε η πρώτη επίσκεψη του Σι Τζινπίνγκ στο Νέο Δελχί μετά από επτά χρόνια, που σφράγισε Σινο-Ινδική επαναπροσέγγιση και τη σταδιακή αποκατάσταση των διμερών σχέσεων μετά τη φονική σύγκρουση στα σύνορα των Ιμαλαΐων.
Ο Κινέζος πρόεδρος, ερχόμενος από μια άλλη προηγούμενη Σύνοδο, της «Ομάδας Συνεργασίας της Σαγκάης», περιέγραψε τους BRICS ως «την πιο ισχυρή πλατφόρμα συνεργασίας στο σημερινό κόσμο για τις αναδυόμενες αγορές και τις αναπτυσσόμενες χώρες», μίλησε για την ενίσχυση της πολυμερούς προσέγγισης και της πολυπολικότητας και για την τήρηση του διεθνούς δικαίου, κάλεσε όλες τις χώρες «να απορρίψουν όλες τις μορφές προστατευτισμού», «να στηρίξουν το πολυμερές εμπορικό σύστημα», κάλεσε τα μέλη να απορρίψουν τις μονομερείς κυρώσεις και τους προστατευτικούς δασμούς, αφήνοντας σαφείς αιχμές κατά της οικονομικής πολιτικής της κυβέρνησης Τραμπ.
Η Κίνα στο πλαίσιο της βασικής αντιπαράθεσης με τις ΗΠΑ, έχοντας εξασφαλίσει ισχυρούς βαθμούς ανάπτυξης σε όλα τα επίπεδα, διεκδικεί κεντρικό ρόλο στο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό σύστημα, αμφισβητεί όλο και πιο δυναμικά την πρωτοκαθεδρία τους στη διεθνή σκηνή. Σε αυτή τη στρατηγική υποτάσσεται η τακτική για έναν «πολυπολικό κόσμο», με ισχυρότερο πόλο την ίδια. Και σε αυτήν την τακτική ενισχύει τους οικονομικούς και πολιτικούς της δεσμούς με τις χώρες του Παγκόσμιου Νότου, με επενδύσεις και αναπτυξιακά έργα, με δάνεια και οικονομική βοήθεια, με κάθε είδους συνεργασίες και πρωτοβουλίες (Νέα Τράπεζα Ανάπτυξης στη Σαγκάη, «Μία Ζώνη ένας δρόμος, «Ζώνη Ανοιχτού Κώδικα Τεχνητής Νοημοσύνης», «Τέσσερες πρωτοπόροι», «Πέντε πρωτοβουλίες» κλπ).
Σε αυτόν τον ταραγμένο, διασπασμένο και διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο, στον οποίο η ισχυρότερη δύναμη του πλανήτη οι ΗΠΑ, κάτω από τους αγώνες των λαών αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα και αδιέξοδα, η Κίνα εμφανίζεται σαν η ειρηνική, η ήρεμη δύναμη, ανοιχτή και συμπεριληπτική, για να αυξήσει την διείσδυσή της σε μια μεγαλύτερη αγορά και να ενισχύσει την παγκόσμια επιρροή της.
Οι BRICS εισέρχονται στην τρίτη δεκαετία. Σίγουρα η πορεία τους δεν θα είναι ευθύγραμμη και στο εσωτερικό τους θα εκδηλωθούν αντιθέσεις και παλινδρομήσεις. Κάθε άλμα της ομάδας φέρει ένα σαφές κινεζικό αποτύπωμα και η Κίνα, που θα αναλάβει για τέταρτη φορά την εκ περιτροπής προεδρία των BRICS το 2027 και θα φιλοξενήσει την 19η Σύνοδο Κορυφής, θα επιδιώξει να κάνει πιο «λαμπρό» το μέλλον της ομάδας, πιο έντονη την παρουσία της ίδιας της Κίνας στην παγκόσμια σκακιέρα και να αμφισβητήσει το σημερινό συσχετισμό δυνάμεων και κυρίως τον ηγεμονικό ρόλο των ΗΠΑ.
