Κορυφαία στιγμή του νεολαιίστικου αντιφασιστικού κινήματος
Συμπληρώθηκαν φέτος 83 χρόνια από την ίδρυση της ΕΠΟΝ, της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων. Η ίδρυση της ΕΠΟΝ ήταν καρπός των πολύχρονων αγώνων της νεολαίας για την εθνική και κοινωνική απελευθέρωση και έδωσε τη δική της συμβολή στην εποποιία της ηρωικής πάλης του λαού μας στα χρόνια 1941-1949, ενώ και μετά το τέλος του εμφυλίου και μέχρι τη διάλυσή της από τους ρεβιζιονιστές, η ΕΠΟΝ πρωτοστάτησε στον αγώνα για την Ειρήνη, τη Δημοκρατία και την Εθνική Ανεξαρτησία.
Η ΕΠΟΝ ιδρύθηκε στις 23 Φλεβάρη 1943, μετά από σύσκεψη νεολαιίστικων οργανώσεων σ’ ένα σπίτι στους Αμπελόκηπους στην Αθήνα, με πρωτοβουλία του ΕΑΜ Νέων, που είχε ιδρυθεί έναν χρόνο νωρίτερα (5 Φλεβάρη 1942).
Η ΟΚΝΕ και ο αγώνας ενάντια στη μεταξική δικτατορία
Ψυχή και ραχοκοκαλιά της ΕΠΟΝ αποτέλεσε η ΟΚΝΕ, η Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας, η νεολαία του επαναστατικού ΚΚΕ. Η ΟΚΝΕ, συμμετέχοντας σε όλους τους μικρούς και μεγάλους αγώνες του λαού και της νεολαίας πριν την περίοδο της κατοχής αποτέλεσε εκείνη την πρωτοπόρα οργάνωση της νεολαίας που έσπειρε τους αγωνιστικούς καρπούς που έμελλε στη συνέχεια να οδηγήσουν στην ίδρυση της ΕΠΟΝ.
Η συμμετοχή στους αγώνες αυτούς δεν έγινε χωρίς θυσίες. Τα χτυπήματα της μεταξικής δικτατορίας ήταν βαριά και οδήγησαν στη διάλυση αρκετές δημοκρατικές σπουδαστικές οργανώσεις, ενώ πλήθος μελών και στελεχών της ΟΚΝΕ πιάστηκαν και οδηγήθηκαν στις φυλακές και τα ξερονήσια, όπου και υπέστησαν απάνθρωπους βασανισμούς, κρατώντας όμως αλύγιστο το φρόνημά τους. Χαρακτηριστικά αξίζει να αναφερθεί η περίπτωση του Χρήστου Μαλτέζου, του ηρωικού γραμματέα της ΟΚΝΕ, όπου πέθανε μόλις στα 30 του στις φυλακές της Κέρκυρας μετά από άγρια και φρικτά βασανιστήρια με σκοπό να υπογράψει δήλωση μετανοίας και αποκήρυξης του κομμουνισμού. Ο Νίκος Ζαχαριάδης θα γράψει μετά τον θάνατό του: «Στις 22 Νοέμβρη 1938, εδώ στην Κέρκυρα, ένας ήρωας, ο Χρήστος Μαλτέζος πέθανε. Και ένας προδότης, ο Μανωλέας έκανε δήλωση. Συμβολική σύμπτωση. Αναδείχνοντας τέτοιους ήρωες και ξεκαθαρίζοντας τέτοιους προδότες, το ΚΚΕ στέρεα, ακλόνητα, αποφασιστικά, βαδίζει προς τη νίκη, παρ’ όλες τις δυσκολίες, τις θυσίες και τις προδοσίες».
Ο αγώνας ενάντια στην ιταλική εισβολή
Παρά τις διώξεις, τα βασανιστήρια και τις φυλακίσεις, το επαναστατικό ΚΚΕ έμεινε όρθιο, τα στελέχη και τα μέλη του ατσαλώθηκαν και φτιάχτηκε εκείνη η μαγιά των κομμουνιστών και των λαϊκών αγωνιστών που στην επόμενη φάση θα πρωτοστατούσε στον αντιφασιστικό εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα.
Τα στρατευμένα παιδιά του λαού, πολλοί από αυτούς μέλη της ΟΚΝΕ, δημοκράτες και αντιφασίστες φοιτητές και νεολαίοι ήταν που έγραψαν το έπος της Αλβανίας τον χειμώνα 1940-‘41, σε αντιπαραβολή με τη δικτατορία του Μεταξά, που το μόνο που ήθελε -όπως αποδείχτηκε και στη συνέχεια- ήταν να ρίξει μερικές τουφεκιές για την τιμή των όπλων.
Η κατοχή και το ΕΑΜ Νέων
Στις 27 Σεπτέμβρη του 1941 ιδρύεται το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο. Συσπειρωμένοι στο ΕΑΜ, οι πρωτοπόροι σπουδαστές θα πρωταγωνιστήσουν σε μαζικές εκδηλώσεις αντίστασης ενάντια στις κατοχικές αρχές, διοργανώνοντας συζητήσεις και διαλέξεις, συλλαλητήρια και απεργίες, πολλές από αυτές με νικηφόρα αποτελέσματα. Με απόφαση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ και με πρωτοβουλία της ΟΚΝΕ, ιδρύεται στις 5 Φλεβάρη του 1942 το ΕΑΜ Νέων, στο οποίο συμμετέχουν επίσης η «Φιλική Εταιρεία Νέων» και η «Λεύτερη Νέα», που καθοδηγούσε το στέλεχος της ΟΚΝΕ, Ηλέκτρα Αποστόλου, η λαϊκή εκείνη ηρωίδα που μετά από 2.5 χρόνια θα βασανίζονταν και θα εκτελούνταν από τους συνεργάτες των κατακτητών.
Το ΕΑΜ Νέων θα παίξει σημαντικό ρόλο και θα δώσει τη δική του συμβολή στους αγώνες ενάντια στους ξένους κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες τους, συσπειρώνοντας πλήθος νεολαίων στις γραμμές του. Μπροστά στον φόβο της συνεχούς αύξησης της επιρροής του ΕΑΜ στη νεολαία, μάλιστα, οι κατοχικές αρχές διέταξαν το κλείσιμο του Πανεπιστημίου της Αθήνας.
Σημαντικοί σταθμοί στη δράση της ΕΠΟΝ
Μόλις λίγες μέρες μετά την ίδρυσή της, η ΕΠΟΝ καλέστηκε να πάρει το αγωνιστικό της «βάπτισμα» στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα στο πλευρό του ΕΑΜ στη μάχη ενάντια στην επιστράτευση. Βασικός στόχος της επιστράτευσης ήταν να σταλούν άντρες από την Ελλάδα για να στελεχωθούν τα γερμανικά πολεμικά εργοστάσια, ιδιαίτερα μετά και την ήττα των χιτλερικών στο Στάλιγκραντ.
Στις 5 Μαρτίου οι δρόμοι της Αθήνας και πολλών μεγάλων πόλεων πλημμυρίζουν από τον αποφασισμένο λαό. Με τα χωνιά στο χέρι, γράφοντας συνθήματα στους τοίχους και μοιράζοντας χιλιάδες προκηρύξεις, οι ΕΠΟΝίτες στέκονται στην πρώτη γραμμή του αγώνα. Μετά από πολύωρες μάχες και συγκρούσεις, η έκβαση του αγώνα είχε κριθεί. Οι Γερμανοί αναγκάστηκαν να πάρουν πίσω την επιστράτευση.
Λίγες μέρες μετά τη μάχη της επιστράτευσης η ΕΠΟΝ και το ΕΑΜ διοργάνωσαν μεγάλη διαδήλωση την 25η Μαρτίου, για τον εορτασμό των 122 χρόνων από την Επανάσταση του 1821. Εκατοντάδες χιλιάδες λαού διαδήλωσαν εκείνη τη μέρα, ενώ πολλοί ΕΠΟΝίτες έπεσαν νεκροί από τα πυρά των Ιταλών στρατιωτών, βάφοντας με αίμα τα στεφάνια που τοποθέτησαν στα αγάλματα των ηρώων του ’21.
Ένας ακόμη σημαντικός σταθμός στη δράση της ΕΠΟΝ ήταν η γιγαντιαία διαδήλωση που οργάνωσε το ΕΑΜ στις 22 Ιουλίου του 1943 και η οποία ματαίωσε την παράδοση της Μακεδονίας στους Βούλγαρους φασίστες κατακτητές. Οι πολιτικοί βέβαια πρόγονοι αυτών που όψιμα τους έπιασε ο πόνος για τη Μακεδονία, ήταν τότε οι συνεργάτες των Γερμανών και των Βουλγάρων κατακτητών και στέκονταν απέναντι στο ΕΑΜ και την ΕΠΟΝ που μάχονταν για να μην προχωρήσει η βουλγαρική φασιστική κατοχή στη Μακεδονία. Η διαδήλωση της Αθήνας χτυπήθηκε με βιαιότητα από τους Γερμανούς. Πολλοί έπεσαν νεκροί, ενώ ακόμη περισσότεροι τραυματίστηκαν. Η ΕΠΟΝ για μια ακόμη φορά στάθηκε μπροστάρης. Η ηρωίδα ΕΠΟΝίτισσα Παναγιώτα Σταθοπούλου, μαθήτρια μόλις 16 χρονών, στάθηκε μπροστά από ένα γερμανικό τανκ για να το σταματήσει και εκείνο την πάτησε.
Από την ίδρυσή της τον Φλεβάρη του ’43, μέχρι και την απελευθέρωση, χιλιάδες ΕΠΟΝίτες έπεσαν νεκροί από τα πυρά των ξένων κατακτητών και των ντόπιων συνεργατών τους, ενώ πολλοί ακόμη δολοφονήθηκαν, πιάστηκαν, φυλακίστηκαν και εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς. Λίγους μήνες μετά την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του ’44, στις 5 Σεπτέμβρη εκτελέστηκε στην Καισαριανή η 17χρονη ηρωίδα Επονίτισσα Ηρώ Κωνσταντοπούλου, μαζί με 49 ακόμη συντρόφους της. Στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, αφού υπέστη φριχτά βασανιστήρια εκτελέστηκε στις 2 του Οκτώβρη η επίσης 17χρονη Επονίτισσα Αθηνά Χατζηεσμέρ, στέλεχος της ΕΠΟΝ Ταύρου.
Μετά την αιματηρή καταστολή της τεράστιας διαδήλωσης του ΕΑΜ στις 3 Δεκέμβρη που καλέστηκε ως αντίδραση του λαού μπροστά στη διαταγή του Σκόμπυ για την αποστράτευση του ΕΛΑΣ και την παραίτηση των υπουργών του ΕΑΜ που συμμετείχαν στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας, καλείται νέα διαδήλωση στις 4, η οποία είναι ακόμη πιο μαζική. Το σύνθημα στο αιματοβαμμένο πανό που κρατούν οι δύο ΕΠΟΝίτισσες καθαρό και ξάστερο: «Όταν ο λαός βρίσκεται μπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διαλέγει ή τις αλυσίδες ή τα όπλα».
Η ΕΠΟΝ πρωτοστατεί στην αντίσταση του Δεκέμβρη. Ο ελασίτικος λόχος των σπουδαστών, που κατά τη μάχη του Δεκέμβρη θα μετονομαστεί σε λόχο «Λόρδο Μπάιρον» δίνει θρυλικές μάχες στην περιοχή γύρω από το Πανεπιστήμιο και το Πολυτεχνείο.
Να πώς περιγράφεται η δράση της ΕΠΟΝ στη μάχη της Αθήνας από τους ΕΛΑΣίτες μαχητές: «Κανένας πολεμιστής του ΕΛΑΣ δε θα ξεχάσει τους φλογερούς επονίτες και τις επονίτισσες που φτάσανε ως τις πρώτες γραμμές μες στους καπνούς της μάχης για να τραγουδήσουν και να ψυχαγωγήσουν τους μαχητές, να τους προσφέρουν πάντα κάτι. Κι οι γειτονιές θα θυμούνται χρόνια το παλλαϊκό ξεσήκωμα και τα χαρούμενα τραγούδια που σκόρπιζαν τα επονίτικα νιάτα ενώ τα κανόνια του Σκόμπυ σπέρνανε το θάνατο. Θα θυμούνται τους επονίτικους τηλεβόες, τα σαλπίσματα του αγώνα».
Για τον πολιτισμό και τη μόρφωση
Η ΕΠΟΝ πήρε δραστήριες πρωτοβουλίες σε μια σειρά τομείς, όπως ο πολιτισμός και ο αθλητισμός. Στην Αθήνα μόνο λειτούργησαν 21 Επονίτικες λέσχες. Σκάκι, πινγκ πονγκ, τμήματα χορωδίας και ορχήστρας, αετοφωλιές όπου τα μικρά παιδιά απασχολούνταν δημιουργικά, αναγνωστήρια και βιβλιοθήκες, γιορτές, μουσικές και φιλολογικές βραδιές, θεατρικές παραστάσεις, διαλέξεις και πολλές ακόμη δραστηριότητες έλαβαν χώρα στις πολιτιστικές λέσχες της ΕΠΟΝ.
Στα βουνά, τις πόλεις και τα χωριά, οι Επονίτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην οργάνωση του λαϊκού θεάτρου. Εκατοντάδες παραστάσεις ανέβηκαν με πρωτοβουλία της ΕΠΟΝ, δίνοντας τη δυνατότητα σε χιλιάδες ανθρώπους να έρθουν σε επαφή με το θέατρο -οι περισσότεροι από αυτούς για πρώτη φορά στη ζωή τους.
Με κουκλοθέατρο, αγώνες βόλεϊ και ποδοσφαίρου, λαϊκούς παραδοσιακούς χορούς, ομαδικά παιχνίδια, χορωδίες, μουσικές και ποιητικές βραδιές, οι κατασκηνώσεις και οι εκδρομές της ΕΠΟΝ έδωσαν τη δυνατότητα σε χιλιάδες νέα παιδιά να έρθουν για πρώτη φορά στη ζωή τους σε επαφή με το βουνό και τη θάλασσα, να διασκεδάσουν και να ψυχαγωγηθούν. Πάνω απ’ όλα όμως, οι δραστηριότητες αυτές συνέβαλλαν στην ενίσχυση μιας αγωνιστικής αντίληψης συνολικά για τη ζωή.
Σημαντική ήταν η μέριμνα της ΕΠΟΝ για τον αθλητισμό. Στη Γ’ Ολομέλεια της ΕΠΟΝ Αθήνας σημειωνόταν πως «η σωματική αγωγή πρέπει ν’ αγκαλιάσει όλα τα ελληνόπουλα… Ο αθλητισμός θα καλλιεργήσει την ομαδική προοδευτική άμιλλα στο στίβο σαν μέσο για την ανάπτυξη της ομαδικής προοδευτικής άμιλλας σε όλους τους τομείς». Στην κατεύθυνση αυτή, διοργανώθηκαν εκατοντάδες Επονίτικοι ποδοσφαιρικοί αγώνες, ενώ με πρωτοβουλία της ΕΠΟΝ φτιάχτηκαν ομάδες βόλεϊ κοριτσιών και δεκάδες συνοικιακές ομάδες ποδοσφαίρου.
Παρ’ όλες τις δυσκολίες της κατοχής ή του εμφυλίου πολέμου στη συνέχεια, η ΕΠΟΝ έθεσε ως ένα από τα βασικά της καθήκοντα τη μορφωτική και πνευματική ανάπτυξη της νεολαίας. Πολλοί ήταν οι νέοι δάσκαλοι που ανέβηκαν στα βουνά της Ελεύθερης Ελλάδας για να μάθουν γράμματα στα Ελληνόπουλα. Με την έκδοση αναγνωστικών και άλλων βιβλίων για τους μαθητές που φοιτούσαν στα σχολεία που άνοιξε η ΠΕΕΑ, η Κυβέρνηση του Βουνού, η ΕΠΟΝ έπαιξε σημαντικό και δραστήριο ρόλο στη συνολικότερη προσπάθεια του εαμικού κινήματος για την πάταξη του αναλφαβητισμού και πρωταγωνίστησε στην τεράστια αυτή επιμορφωτική προσπάθεια της νέας γενιάς.
Ιδιαίτερα σημαντική συμβολή στη διαφωτιστική δουλειά της ΕΠΟΝ είχε ο επονίτικος αντιστασιακός τύπος. Δίπλα στη «Νέα Γενιά», τη θρυλική εφημερίδα του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ, κάθε οργάνωση της ΕΠΟΝ σε όλη την Ελλάδα εξέδιδε τη δική της εφημερίδα και τα έντυπά της, μεταφέροντας στη νεολαία και το λαό το μήνυμα της ανυποχώρητης αντίστασης και πάλης. Ακόμα, η ΕΠΟΝ Σπουδάζουσας εξέδιδε τη «Φλόγα», ενώ ο συνδικαλιστικός τομέας και οι εκπολιτιστικές οργανώσεις της ΕΠΟΝ Αθήνας εξέδιδαν αντίστοιχα τις εφημερίδες «Εργαζόμενα Νιάτα» και «Ζωντανά Νιάτα».
Η ΕΠΟΝ στο Δεύτερο Αντάρτικο
Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζα και παρά την απόφαση για τη διάλυση της ΕΠΟΝ, εκείνη δε διαλύεται, περνά στην παρανομία και συνεχίζει τη δράση της στο πλευρό του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας και στον αγώνα ενάντια στον μοναρχοφασισμό και την ξένη εξάρτηση, για τη Λευτεριά και την Εθνική Ανεξαρτησία. Στα τέλη του Δεκέμβρη του 1947 με τον περιβόητο αντικομμουνιστικό νόμο 509, η ΕΠΟΝ, μαζί με το ΚΚΕ και όλες τις οργανώσεις του, τίθεται εκτός νόμου. Με το άνοιγμα του κολαστηρίου της Μακρονήσου το 1947, χιλιάδες στρατευμένοι νέοι οδηγήθηκαν εκεί για «αναμόρφωση». Στις πόλεις και τα βουνά, στα ξερονήσια και τις φυλακές, ακόμη και κάτω απ’ τις σκληρές συνθήκες της παρανομίας, οι ΕΠΟΝίτες θα αποτελέσουν τον ανθό της δημοκρατικής νεολαίας και θα γράψουν νέες σελίδες απαράμιλλου ηρωισμού κατά το Δεύτερο Αντάρτικο.
H ΕΠΟΝ στις μετεμφυλιακές συνθήκες
Ακόμη και μετά την ήττα του ΔΣΕ στον Γράμμο και το Βίτσι, στις συνθήκες του μετεμφυλιακού κράτους, η ΕΠΟΝ θα πρωτοστατήσει στην πάλη για τη Δημοκρατία και την Ειρήνη. Στις αντιπολεμικές διαδηλώσεις, στον αγώνα ενάντια στην τρομοκρατία, τον αντικομμουνισμό και για τα δημοκρατικά δικαιώματα, στην πάλη ενάντια στην ξένη εξάρτηση και την εθνική υποτέλεια, η ΕΠΟΝ θα μπει και πάλι μπροστάρης. Λίγο πριν την εκτέλεσή του, στα 1953, ο ήρωας ΕΠΟΝίτης Χρήστος Καραντάνης θα απαντήσει σθεναρά στους δικαστές του: «Είμαι κι εγώ από τη γενιά των Μπελογιάννηδων και αγωνίζομαι για τη λευτεριά και την ανεξαρτησία της πατρίδας μας, για την ειρήνη».
Η διάλυση της ΕΠΟΝ από τους ρεβιζιονιστές
Ό, τι όμως δεν κατάφεραν οι ντόπιες αντιδραστικές κυβερνήσεις και ο ιμπεριαλισμός με τις διώξεις, τις φυλακίσεις και τις απαγορεύσεις, το πέτυχε «απ’ τα μέσα» ο ρεβιζιονισμός. Με τη διάλυση των παράνομων οργανώσεων του ΚΚΕ, θα διαλυθεί στα 1958 και η ΕΠΟΝ. Η ρεβιζιονιστική ηγεσία του ΚΚΕ κατάφερε να κάνει «νόμιμα» αυτό που δεν κατάφεραν να κάνουν με την τρομοκρατία οι εχθροί της ΕΠΟΝ, αποδεικνύοντας στην πράξη ότι η ρεφορμιστική-ρεβιζιονιστική γραμμή της 6ης Ολομέλειας ξερίζωσε την επαναστατική ψυχή του ΚΚΕ.
Στον δρόμο που χάραξε η ΕΠΟΝ
Οι εκατοντάδες χιλιάδες αγωνιστές που πέρασαν από την ΕΠΟΝ έγραψαν με τους αγώνες και τις θυσίες τους μία από τις λαμπρότερες σελίδες στην ιστορία του λαού και του τόπου μας. Οι ΕΠΟΝίτες που έπεσαν στα πεδία των μαχών, που βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν στα ξερονήσια και τις φυλακές και που αφιερώθηκαν με το πιο μαχητικό πνεύμα στην υπόθεση της λευτεριάς του λαού μας, θα ‘χουν πάντα τη δική τους ξεχωριστή θέση στον μακρύ κατάλογο των ανώνυμων και επώνυμων λαϊκών ηρώων που έδωσαν τη ζωή τους στον αγώνα ενάντια στους ξένους και τους ντόπιους δυνάστες.
