ΣΠΟΥΔΑΙΑ ΤΕΧΝΗ ΜΕ ΛΙΓΟΣΤΑ ΜΕΣΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΙΟ ΑΙΣΘΗΜΑ
Στη δροσερή ταράτσα του ΣΗΜΑΤΟΣ, προβλήθηκε την Κυριακή που μας πέρασε (29/6), το ντοκυμαντέρ του Μάνου Αρβανιτάκη “Οι καρβουνιάρηδες της Ικαρίας”.
Μέσα από την εξιστόρηση των περιπετειών των καρβουνιάρηδων της Ικαρίας, διάρκειας μιας εκατονταετίας σχεδόν, ξετυλίγεται η ιστορία της νεότερης Ελλάδας, ιδωμένη μέσα απ’ τα μάτια ανυπότακτων αντρών (οι Ικαριώτες καρβουνιάρηδες ήταν συχνά κυνηγημένοι κομμουνιστές) που ξενιτεύονταν επί οκτώ ή εννιά μήνες το χρόνο για να παράξουν κάρβουνο σ’ όποιο μέρος της Ελλάδας και της Μικράς Ασίας υπήρχε ανάγκη, προκειμένου να θρέψουν τις φαμίλιες τους.
Η αφήγηση διανθίζεται με μαρτυρίες του ιστορικού Θεμιστοκλή Κατσαρού, πλάνα από το χτίσιμο ενός καμινιού στο σήμερα, και αποσπάσματα από την ταινία “Οι Καρβουνιάρηδες” της Αλίντας Δημητρίου (1977).
Δουλειά χαρακτηριστικά σκληρή σε σχεδόν πάντα αντίξοες συνθήκες• οι καρβουνιάρηδες είχαν ν’ αντιπαλέψουν τις ιδιοτροπίες και τα αιφνίδια γυρίσματα του καιρού, την ατίθαση και κατά κανόνα άγρια γη, δεσποτικά αφεντικά που έκαναν την εκμετάλλευση σημαία, και τις διώξεις των ξενόδουλων, αντιδραστικών κυβερνήσεων και των παρακρατικών ενεργούμενών τους.
Άντρες περήφανοι και πεισματάρηδες, που συντροφεύονταν από εξίσου περήφανες και ανθεκτικές γυναίκες• οι αφηγήσεις των γυναικών είναι άλλο τόσο συναρπαστικές. Έμεναν πίσω αναλαμβάνοντας την αρχηγία του σπιτικού μ’ ό,τι αυτό συνεπαγόταν: τη φροντίδα των παιδιών, των ζώων, της γης, τη συγκομιδή, το μαγείρεμα και τη λάτρα του σπιτιού, και αναπότρεπτα, την πλήρη οικονομική διαχείριση που γινόταν με σύνεση και μέτρο.
Ο Μάνος Αρβανιτάκης συνθέτει το υλικό της ταινίας του με σεβασμό και σπουδή• κυρίως όμως, με το αίσθημα της βαθιά ανθρώπινης ματιάς και της γνήσιας αλληλεγγύης: στους καρβουνιάρηδες της Ικαρίας δίνεται όλος ο χώρος που απαιτεί μια ζωή βιωμένη με περηφάνια κι απαντοχή, η παρουσία τούτων των αειθαλών, ολοζώντανων γερόντων είναι βροντερή αλλά και γελαστή, οι αφηγήσεις ισορροπούν ανάμεσα στη ζωντάνια της αναπαράστασης ακραίων δυσκολιών και το χιούμορ, την εγγενή ικανότητα των Ικαριωτών να περιγελούν την αντιξοότητα και να μοιράζονται τον καημό με χαμόγελο.
Το χτίσιμο του καμινιού απαιτεί γνώση, μαστοριά κι εγρήγορση. Και δεν του λείπει η σαγήνη• σήμερα ακόμα που το κάρβουνο δεν είναι πια υλικό πρώτης ανάγκης, ο εξηλεκτρισμός κι η εκβιομηχάνιση αχρήστευσαν σταδιακά τη χρήση του κάρβουνου, νεαροί Ικαριώτες υποκύπτουν στα θέλγητρα του καμινιού• τούτο το επάγγελμα δεν θέλει να χαθεί ολότελα.
Το ζωντανό παράδειγμα εμψυχώνει κι εμπνέει• ετούτοι οι καρβουνιάρηδες κι ετούτες οι γυναίκες δεν γέρασαν ποτέ, ούτε και θα γεράσουν, το πιθανότερο.
Ένα σπουδαίο ντοκυμαντέρ, χαμηλότονος ύμνος σε μια αδάμαστη γενιά, που όπου κι αν μετοίκησε, στην Εύβοια ή την Αλόννησο, δίδαξε αξιοπρέπεια κι ενότητα.
Στα συν της ταινίας η έξοχη μουσική, που επιμελήθηκαν ο Γιώργος Μελεσανάκης κι ο Σταύρος Νικολαϊδης.
Σεμνός και προσηνής, ο Μάνος Αρβανιτάκης έμεινε ως το τέλος της βραδιάς, απαντώντας σ’ ερωτήσεις και τροφοδοτώντας τη ζωηρή συζήτηση.
Εύγε στο ΣΗΜΑ γι’ αυτήν την πρωτοβουλία.
