Ο «σκοτεινός φιλόσοφος», δηλαδή ο Ηράκλειτος, εκτός από το γνωμικό του «τα πάντα ρει» που αποτελεί και τη βάση της υλιστικής φιλοσοφίας, μας κληροδότησε και το λιγότερο γνωστό «καλών τε και κακών ταυτόν εστί». Τούτο σημαίνει ότι το κακό ενυπάρχει στο καλό και το αντίθετο. Ο λαός συνέλαβε την έννοια της αντίθεσης με το γνωστό «από το ρόδο βγαίνει αγκάθι», αντιλαμβανόμενος μέσα από μία φυσική απλότητα ότι «το ρόδο συνυπάρχει με το αγκάθι». Αναφερθήκαμε αρκετές φορές στο κεφάλαιο «αντιθέσεις», αλλά πίσω από τον τίτλο υπάρχει ένας ατελείωτος σωρός εννοιών πολιτικών, φιλοσοφικών θέσεων, συνδηλούμενων. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ζωή χωρίς αντιθέσεις και όποιος προσπαθήσει να καταλάβει το εύρος της με σχήματα και απολυτότητες θα οδηγηθεί σε αδιέξοδο.
Μία βαθειά και ιστορική ματιά μόνο με το εργαλείο των αντιθέσεων θα μπορούσε να καταλάβει την ανθρώπινη πορεία. Στην αρχή των πρωτόγονων κοινωνιών η αντίθεση άνθρωπος-φύση κυριαρχούσε και οι ανάγκες του ανθρώπου για επιβίωση και αναπαραγωγή κινούσαν τον ιστορικό τροχό. Αργότερα, όταν έγιναν οι δουλοκτητικές κοινωνίες, η αντίθεση δουλοκτήτη-δούλου ήταν αυτή που διαπερνούσε όλον τον κοινωνικό ιστό. Μετά ήρθε ο λεγόμενος Μεσαίωνας, όπου η αντίθεση των γαιοκτημόνων, βασιλιάδων, ευγενών και παπάδων με τους ακτήμονες χωρικούς δημιουργούσε τις εκρήξεις. Ο καπιταλισμός άλλαξε το σκηνικό και τους κανόνες. Μετά ο καπιταλιστής αγοράζει την εργατική δύναμη από τον εργάτη, που τον δημιούργησε η βιομηχανία και πήρε τη θέση των χωρικών. Υπάρχουν και άλλες αντιθέσεις; Φυσικά. Για παράδειγμα η πατριαρχία με τον άντρα-αφέντη και τη γυναίκα-υποζύγιο διατρέχει όλες τις ταξικές κοινωνίες. Η αντίθεση παλιών-νέων, μορφωμένων-αμόρφωτων, δυνατών-αδυνάτων και όσων άλλων μπορεί να φανταστεί ο ανθρώπινος νους ή να απεικονίσει η τέχνη κάθε εποχής.
Από πού προέρχονται οι αλλαγές στη φύση και στην κοινωνία; Μα φυσικά από τις αντιθέσεις που υπάρχουν παντού στον κόσμο, είτε είναι ορατές είτε όχι. Απέναντι σ’ αυτήν την απολύτως επιστημονική θέση υπάρχει ο ιδεαλισμός και η μεταφυσική με όλες τις παραλλαγές τους. Μία άγνωστή ανοησία είναι αυτή που φύτεψε η άρχουσα τάξη στο κεφάλι του λαού και εκφράζεται με το γνωστό «τίποτα δεν αλλάζει». Την ίδια στιγμή η φύση αλλάζει, τα ήθη αλλάζουν, «ο άνεμος φυσάει το κριθάρι» κλπ. Παραλλαγή της παραπάνω θέσης είναι η λεγόμενη αρχή της ταυτότητας (το Α είναι πάντα Α) όπου η ματιά μένει στην επιφάνεια, την εικόνα, το φαίνεσθαι και δεν αντιλαμβάνεται τις εσωτερικές διεργασίες που δεν φαίνονται αλλά σύντομα θα βγουν στο φως της μέρας.
Πάρτε για παράδειγμα την παλινόρθωση και τον σοσιαλισμό. Μέσα σε ένα σοσιαλιστικό καθεστώς υπάρχει στην οικονομική βάση η εμπορευματική παραγωγή. Και στο εποικοδόμημα όλες οι παλιές και αναχρονιστικές συνήθειες και αξίες. Ο συνδυασμός αυτών των δύο πραγμάτων δημιουργεί μία εύφλεκτη ύλη, που σε συνδυασμό με την παλιά άρχουσα τάξη, η οποία ηττήθηκε αλλά δεν εξαφανίστηκε, είναι ο εσωτερικός παράγοντας της παλινόρθωσης.
Υπάρχει ο «μαύρος» περίγυρος των ιμπεριαλιστών; Αναμφίβολα. Αλλά οι γενεσιουργές αιτίες της παλινόρθωσης στα πρώην σοσιαλιστικά κράτη πρέπει να αναζητηθούν στις εσώτερες αντιθέσεις. Όπως και να ’χει το ζήτημα, η μελέτη των αντιθέσεων στο φυσικό και κοινωνικό κόσμο είναι η μόνη ασφαλής οδός, η οποία μας οδηγεί σε καίρια συμπεράσματα.
Αλλιώτικα, με τη βεβαιότητα της ακινησίας ή το τέλμα της ταυτότητας (τελειωμένα σχήματα) θα είμαστε πνιγμένοι στο βούρκο των αντιεπιστημονικών συμπερασμάτων.
Ή θα δούμε τα πράγματα κάτω από το πρίσμα των αντιθέσεων ή θα πορευόμαστε «τυφλοί τα τ’ όμματα».
